|
Tác giả: Vĩnh An
* Để tưởng nhớ song thân chúng tôi.
* Để tưởng nhớ các nhà văn Tự Lực Văn Đoàn
* Để tặng các bạn nhóm Triết Văn, cựu sinh viên văn khoa Saigon & Đà lạt
Suy nghĩ về truyện Bình Rượu Quỷ
Như chúng ta đều biết, truyện cổ Lưu Bình Dương Lễ (LBDL) là một câu chuyện đạo đức Nho giáo đề cao tình bạn, một trong ngũ luân: vua tôi, thầy trò, cha con, vợ chồng, bạn hữu. Cái nền văn hóa của câu chuyện là Nho giáo đang thống lãnh xã hội như hiện nay văn hóa duy vật Mác-xít đang muốn trở thành độc tôn tại VN.
Trong nền văn hóa ấy dĩ nhiên có nhân tố Phật giáo thường được coi là đồng hành với Nho giáo. Nhưng trong hai định hướng văn hóa ấy, Nho giáo luôn là thủ lãnh, giống như ở Châu Âu thời Trung Cổ, thần học và triết học đi song đôi với nhau nhưng triết học chỉ là cô tớ gái của ông chủ thần học. Cũng thế Nho giáo là chủ còn Phật giáo là khách nếu không nói là cô tớ gái. Có lúc khách được chủ trọng đãi, có lúc khách bị chủ coi thường. Điều đó cũng hợp lý vì Nho giáo chủ trương nhập thế hành đạo, còn Phật giáo chủ trương xuất thế tu hành thoát khổ thế nên Phật giáo có thể trở thành một tư tưởng cá nhân rất tốt, nhưng không thể trở thành tư-tưởng-nhà-nước vì thiếu hẳn chiều kích tương quan xã hội. Và trong đời thường một Phật tử cũng phải sống theo luân lý Nho giáo trừ một vài kiêng kị. Một nhà sư tốt vẫn phải trung với vua, tôn kính thầy dạy và có hiếu với thân sinh.
Khi đặt truyện cổ LBDL vào một bối cảnh văn hóa khác có một nhân tố lạ đối chứng là Ki-tô giáo đang cố gắng truyền giáo, và cùng với tôn giáo mới này xuất hiện những giá trị mới thì những điều tưởng đương nhiên là đúng bị đặt trước những thách đố lớn lao. Một bài kệ với cách giải thích truyền thống bị nghi ngờ về cách giải thích này. Nhưng đó chỉ là chuyện nhỏ. Chuyện lớn là khi phản ứng quá khích độc đoán và cực đoan đối với một nhân tố mới, những người của văn hóa truyền thống lại bộc lộ những nhược điểm vốn có của mình mà trước đây mình che đậy, cũng có khi mình không biết. Lúc đó từ một quan văn Dương Lý trở thành quan võ (không phải để diệt giặc ngoại xâm) mà để áp bức dân lành. Bản chất bạo lực vốn có trong phòng the của Dương Lý trở thành một hành vi đàn áp người dân. Cả một giai cấp thống trị Nho gia đã quên mất chữ “Nhân” mà Khổng tử đã dạy: “Nhân giả ái nhân”. Ý chí quyền lực và lòng tham lam chi phối mọi hành động của kẻ có chức có quyền. Các nhà sư trong tinh thần “ngu trung” cũng hành động tương tự. Chỉ trong bối cảnh văn hóa Nho giáo bị khủng hoảng như thế thì sự phản kháng của Châu Linh mới có dịp bộc phát. Từ thân phận một thứ thiếp, một phương tiện để chồng trả ơn còn được vinh danh, cô tìm gặp một tình yêu tuy ngắn ngủi, lén lút nhưng chân thành, nồng nhiệt và nhất là bình đẳng. Vả lại bình đẳng - và nếu có thể hơn người - là khát vọng thầm kín của người VN qua tiếng chửi thề của họ.
Cảnh cuối cùng với việc hai thanh niên đi ra nước ngoài vào chủng viện nói lên sự thất bại của giải pháp bạo lực của triều đình và giai cấp nho sĩ khi mà tôn giáo mới đã bén rễ trong một bộ phận dân tộc và hứa hẹn có đầy sức sống. Nó như hạt cải nhỏ bé hứa hẹn sẽ trở thành một cây to chim trời có thể đến đậu.
Như thế từ một truyện viết về tình bạn trong khuôn phép Nho giáo, tôi cải biên thành một truyện về văn hóa để từ đó những người có thẩm quyền và mỗi người chúng ta biết hành xử thế nào cho đúng trước sự giao thoa văn hóa, nhất là trong thời đại toàn cầu hóa hôm nay.
Vĩnh An |
